1. Wstęp

Ucieczka przed podatkami jest powszechnie obserwowanym i niestety naturalnym zjawiskiem. Powszechność występowania takiego zachowania wśród podatnika wynika z faktu, że w minimalizowaniu obciążeń podatkowych zainteresowane są niemal wszystkie podmioty zobowiązane do ponoszenia obciążeń podatkowych. Niechęć do płacenia podatków jest zupełnie naturalna i występuje niezależnie od ustroju państwa czy formy sprawowania władzy.

Próba wskazania przyczyn występowania zjawisk unikania bądź uchylania się od opodatkowania wymaga analizy z pogranicza ekonomii, psychologii, psychologii społecznej i socjologii. Stosunkowo niedawno, bo od lat 80. XX wieku, prowadzone są zaawansowane badania empiryczne i eksperymentalne, mające na celu zidentyfikowanie poszczególnych czynników wpływających na zachowania podatników. W pierwszej kolejności należałoby rozróżnić zjawiska unikania od zjawisk uchylania się od opodatkowania.

Istotą unikania opodatkowania jest wykorzystywanie przez podatnika luk w systemie prawnym. Jest bardzo trudne do zidentyfikowania, gdyż czynności podjęte w celu uniknięcia opodatkowanie z reguły nie stanowią bezpośredniego łamania prawa i z tego powodu często są „niewidoczne” dla organów podatkowych. Ich identyfikacja wymaga często od organów podatkowych podejmowania działań niestandardowych bądź wykraczających poza możliwości proceduralne. Podatnicy zmierzający do unikania podatku dążą do osiągnięcia założonego celu gospodarczego, stosując środki, które nie można nazwać najprostszą drogą do jego zdobycia. W literaturze przedmiotu często wskazuje się ową „sztuczność”, jako kryterium wyróżniające zjawisko unikania opodatkowania, często stosując do tego typu poczynań określenie „obejście prawa podatkowego”. Obejście prawa podatkowego polega na wyborze dla danego zjawiska gospodarczego takiej czynności cywilnoprawnej, która odbiega w swojej treści od czynności zazwyczaj podejmowanych w takich okolicznościach, bez istotnego racjonalnego uzasadnienia. Wyłącznym uzasadnieniem takiego a nie innego wyboru czynności cywilnoprawnej dokonanego przez podatnika, jest chęć obniżenia zobowiązania podatkowego. Drugą z kategorii zachowań podatników zabronionych przez państwo tj. uchylanie się od opodatkowania definiuje się w literaturze przedmiotu jako nielegalne działania, polegające na oszustwie, wprowadzeniu w błąd lub zatajeniu, zmierzające do bezpośredniego złamania prawa podatkowego. Podatnik swoim postępowaniem nie chroni się przed powstaniem zobowiązania podatkowego, najczęściej po prostu ukrywa fakt jego powstania. Zatem dochodzi do bezpośredniego łamania przepisów ustaw podatkowych, natomiast działanie podatnika nie ma wpływu na wymiar samego podatku, tylko na jego pobór. Przy czym należy podkreślić, że uchylanie się od opodatkowania może wynikać z winy umyślnej bądź nieumyślnej podatnika.

Autorzy literatury przedmiotu często podejmowali próby zdefiniowania terminu „uchylania się od opodatkowania”, w czym jednak napotykali na trudności z uwagi na szerokie spektrum zjawisk klasyfikowanych pod tym terminem oraz niekiedy ich podobieństwa do kategorii działań definiowanych jako „unikanie opodatkowania”. Porównując uchylanie się od podatku z unikaniem opodatkowania P. Karwat wskazuje na następujące różnice:

- „w przypadku unikania opodatkowania, działanie podatnika ma na celu niedopuszczenie do powstania zobowiązania podatkowego, a w przypadku uchylania się od opodatkowania, zobowiązanie podatkowe powstaje i podatnik temu nie przeciwdziała, natomiast zataja je lub udaremnia jego wykonanie;

- unikanie opodatkowania jest przeprowadzane otwarcie, natomiast uchylanie się od podatku cechuje skrytość, potajemność działania;

- unikanie opodatkowania stanowi „uchybienie sensowi i celowi ustawy podatkowej”, natomiast uchylanie się od podatku uchybia dosłownemu brzmieniu ustawy …” [Karwat 2003].

Wśród czynów uchylania się od opodatkowania, zgodnie jednak wyróżniają kategorię szczególną tj. oszustwo podatkowe, definiowane jako umyślne uchylanie się od opodatkowania. Jako przykłady takich działań podaje się np. czynności zmierzające do ukrycia prawdziwego stanu faktycznego np. poprzez tworzenie fałszywych dowodów, niezgłaszanie przedmiotu opodatkowania, przemyt, fikcyjne transakcje.

R. Sowiński wyodrębnił następujące przyczyny unikania i uchylania się od opodatkowania: ekonomiczne i prawne, społeczne oraz czynniki demograficzne i sytuacyjne [Sowiński 2009].

2.   Ekonomiczne przyczyny uchylania się od opodatkowania

Jako jedną z najważniejszych ekonomicznych przyczyn uchylania się od opodatkowania, R. Sowiński wskazał wysokość obciążeń podatkowych [Sowiński 2009, s. 65]. Dowodem jest tzw. efekt Laffera polegający na stopniowym zmniejszaniu się wpływów podatkowych, po osiągnięciu pewnej granicy przez obciążenie podatkowe. Z jednej strony spada aktywność gospodarcza podatników, z drugiej – rosną zjawiska uchylania się od opodatkowania. Podatnik dąży do maksymalizacji korzyści, zatem w miarę wzrostu obciążenia podatkowego, rośnie również skłonność do niepłacenia podatków.

Istotny wpływ na skłonność podatników do uchylania się od opodatkowania wywiera postrzegalność przez nich podatków. Nie zawsze podatnicy zdają sobie sprawę, ile tak naprawdę płacą podatków. Przykładem takiego ukrytego opodatkowania jest podatek od towarów i usług, wszyscy go płacimy, jako finalni konsumenci, ale mało kto to dostrzega. Badzo często zmiana nazewnictwa obciążeń podatkowych na np. opłata, abonament, składka, wywołuje zjawisko tzw. iluzji fiskalnej, które wg R. Sowińskiego polega „…na tym, że podatnicy nie mają pełnej wiedzy na temat wysokości kosztów nabywania dóbr publicznych i kosztów funkcjonowania państwa” [Sowiński 2009, s. 71].

Kolejnym czynnikiem ekonomicznym mającym wpływ na wolumen zjawisk unikania i uchylania się od opodatkowania jest prawdopodobieństwo ich wykrycia. Czynnik ten został wymieniony w modelu Allinghama i Sandma [Sowiński 2009, s. 55], jako jeden z czynników branych pod uwagę przez podatnika przy decyzjach podatkowych. Pozostałe dwa czynniki to: stawka podatkowa i wielkość kary. Prawdopodobieństwo wykrycia oszustw jest istotnym czynnikiem warunkującym występowanie zjawisk oszustw podatkowych. Każdy z podatników, planujący uchylenie się od opodatkowania, dokonanuje swoistej analizy korzyści i strat z tym związanych. Pod uwagę bierze, z jednej strony niską skuteczność organów podatkowych, kwoty zaoszczędzone poprzez niezapłacenie podatku oraz z drugiej - wysokość ewentualnych kar i grzywien. Zwłaszcza niska skuteczność organów podatkowych jest tym czynnikiem zachęcającym do oszustw.

Jednak fakt, że prawdopodobieństwo wykrycia oszustwa jest niskie nie powoduje, że wszyscy podatnicy, pomimo przeświadczenia o jego poziomie, będą uchylać się od opodatkowania. Na zachowanie podatników wpływ mają jeszcze emocje, takie jak strach przed wykryciem oszustwa i poczucie obowiązku. Podatnicy o wysokim poczuciu obowiązku będą przeceniali ryzyko wykrycia oszustwa podatkowego, a podatnicy o niskim poczuciu obowiązku – niedoceniali to ryzyko. Ponadto zachowania podatników uzależnione są np. od osobniczych preferencji do podejmowania zachowań ryzykownych, sytuacji życiowej podatnika, poziomu wiedzy podatkowej. Zatem zachowania podatników znajdujących się w takiej samej sytuacji będą różne i są wypadkową róznorodnych, niezwiązanych ze sobą czynników. Badania empiryczne dowiodły, że preferencje podatników do podejmowania zachowań ryzykownych są zmienne i uzależnione np. od wysokości stawek podatkowych. Na zachowania ryzykowne na pewno wpływ będą miały sytuacja ekonomiczna podatnika w danym momencie czasu. Na dyscyplinę podatkową wpływ ma również częstotliwość kontroli podatkowych.

Prawdopodobieństwo wykrycia jest uzależnione również od możliwości uchylania się od podatków przez danego podatnika. Podatnik, który cały swój dochód otrzymuje z tytułu wykonywanej pracy ma niskie możliwości ukrywania dochodów. Natomiast możliwości ukrywania dochodów podatnika prowadzącego działalność gospodarczą, polegającą na sprzedaży gotowkowej na rzecz osób fizycznych, nieprowadzących działalności gospodarczej, są znacznie większe.

Jak zauważyl R. Sowiński w niektórych przypadkach nawet przy wysokim prawdopodobieństwie wykrycia oszustwa podatkowego podatnik może być podjąć związane z nim ryzyko [Sowiński 2009, s. 96]. Dzieje się tak w przypadku, gdy skala unikania i uchylania się od opodatkowania w danym sektorze gospodarki jest tak duża, że płacenie podatków może wykluczyć podatnika z rynku z uwagi na brak konkurencyjności jego oferty.

Kolejnym ekonomicznym czynnikiem wpływającym na skalę zjawisk unikania i uchylania się od opodatkowania jest wysokość sankcji [Sowiński 2009, s. 98-103]. Na gruncie oszustw podatkowych pojęcie nieuchronności kary jest związane i wynika wprost od ustalonego przez danego podatnika prawdopodobieństwa wykrycia oszustwa podatkowego. Ponadto wysokość kary nie jest postrzegana przez podatników w wartościach nominalnych. Pomimo dużej wysokości przewidywanej kary, podatnik może skłaniać się ku oszustwu, ponieważ postrzega wartość kary przez pryzmat niskiego prawdopodobieństwa wykrycia oszustwa np. z powodu niskiej skuteczności aparatu skarbowego.

Jednak sankcje za unikanie lub uchylanie się od opodatkowania mogą mieć wieloraki charakter. Karą za nieetyczne zachowanie może być negatywna reakcja rodziny, współpracowników, partnerów w interesach. Jednak karą za naruszenie norm prawa podatkowego, oprócz sankcji finansowych czy też braku akceptacji społeczeństwa, może być kara pozbawienia wolności, odebranie podatnikowi pewnych uprawnień (np. prawa do ulgi podatkowej), kara ograniczenia wolności lub podanie danych osobowych podatnika do publicznej wiadomości.

Badania empiryczne prowadzone przez Varmę i Dooba dowiodły, że surowość sankcji nie odstrasza podatnika od dokonania oszustwa podatkowego. Potwierdziły natomiast zależność postępowania podatnika, niezgodnego z prawem od poziomu poczucia obowiązku. R. Sowiński prawidłowości te wyjaśnił występowaniem dwukierunkowej relacji pomiędzy postrzeganą wysokością kary a zachowaniem podatnika. Według badacza problem wynika z faktu, że kiedy podatnik dokonuje czynów zabronionych przez prawo podatkowe i nie ponosi negatywnych konsekwencji, to dzięki osobistemu doświadczeniu zaczyna łagodniej postrzegać surowość kary i odwrotnie – podatnik ukarany za wykroczenie lub przestępstwo podatkowe oceni ryzyko, jako większe.

3.   Społeczne przyczyny uchylania się od opodatkowania

Wśród społecznych przyczyn uchylania się od opodatkowania R. Sowiński wymienia na pierwszym miejscu tzw. sprawiedliwość wymienną, wynikającą z ekonomicznej szkoły społecznego wyboru. Sprawiedliwość wymienna opiera się na założeniu, że podatnik dostrzega zależność pomiędzy opłacanymi przez niego daninami publicznoprawnymi a świadczeniami, otrzymywanymi od państwa. Jednak przeświadczenie podatnika o stopniu ekwiwalentności tych dóbr nie opiera się na racjonalnej wiedzy i matematycznych obliczeniach, tylko na intuicyjnym przeświadczeniu oraz na zaufaniu do organów państwowych. Jeżeli podatnik oceni, że poziom i jakość dóbr dostarczanych przez państwo jest niezadowalający nawet, jeżeli z nich nie korzysta, to system podatkowy zostanie przez niego uznany za niesprawiedliwy.

Kolejny czynnik, kwalifikowany do społecznych przyczyn uchylania się od opodatkowania, polega na odczuwaniu przez podatników poziomu tzw. sprawiedliwości horyzontalnej. Każdy człowiek ma wewnętrzne poczucie sprawiedliwości, według którego członkowie tej samej społeczności powinny być traktowani na równo z innymi. Zatem podatników interesuje zarówno ile płacą pozostali podatnicy, ale czy wywiązują się ze swoich fiskalnych obowiązków, czyli poziom dyscypliny podatkowej u innych podatników. Wiedza, że niektórzy podatnicy są opodatkowani niżej bądź nie płacą podatków w ogóle wywołuje dysonans i niezadowolenie z takiego stanu rzeczy. Może być to powodem wzrostu skłonności podatnika do uchylania się od opodatkowania.

Trzecia z przyczyn, zaliczana do społecznych przyczyn unikania opodatkowania, wiąże się z kontrowersyjnym zagadnieniem sprawiedliwości wertykalnej. Pojęcie to sprowadza się do idei równego traktowania wszystkich podatników, bez względu na wysokość osiąganego przez nich dochodu, i bez względu na źródło pochodzenia tego dochodu. Spór wokół pojęcia sprawiedliwości wertykalnej toczy się w obrębie progresji podatkowej. Przeciwnicy progresji podatkowej uważają ją za niesprawiedliwą z uwagi na nierówne opodatkowanie podatników, dyskryminujące podatników osiągających wysokie dochody. Podnoszą, że progresja może powodować wstrzymywanie się aktywnych podatników od działań zbyt dochodowych z uwagi na wysokie opodatkowanie. Z drugiej strony zwolennicy progresji podatkowej argumentują, że osoby zamożne mają moralny obowiązek ponoszenia wyższych obciążeń fiskalnych, a zjawisko malejącej marginalnej użyteczności jednostki pieniężnej powoduje, że kwota podatku jest przez nich inaczej odbierana, niż przez osoby mniej zamożne.

Pojęcie sprawiedliwości proceduranej jest kolejnym wymiarem sprawiedliwości, oddziaływującej na postawy podatników wobec płacenia podatków. Poczucie sprawiedliwości proceduralnej związane jest ze sposobem traktowania podatników przez urzędników oraz z poczuciem respektowania praw jednostki przez organy podatkowe. Badania przeprowadzone przez Wenzla dowiodły, że przyjazne i uprzejme traktowanie podatników przez organy skarbowe poprawia dyscyplinę podatkową. Na dyscyplinę podatkową wpływa jednak nie tylko sposób traktowania podatników, ale również poziom wpływu jednostki na podejmowane decyzje. Badania eksperymentalne dowodzą, że większe poczucie uczestnictwa w procesach decyzyjnych, zmniejsza skłonność do uchylania się od opodatkowania. Zwłaszcza, gdy środki przeznaczane są na wydatki powszechnie akceptowalne.

Istotnym czynnykiem, mającym wpływ na jakość działania administracji skarbowej, jest stopień skomplikowania prawa. Niejasne i skomplikowane przepisy są przyczyną wydawania niejasnych lub sprzecznych w swej treści interpretacji i decyzji (w zależności od położenia terytorialnego organu wydającego), co wiąże się z kontynuwaniem sprawy przed organami odwoławczymi. Zwiększone ryzyko prowadzenia działalności gospodarczej niekorzystnie wpływa na całą gospodarkę rynkową. Ponadto złożoność i niejasność przepisów prawa podatkowego, którego stałym elementem są różnego rodzaje ulgi i zwolnienia, zawsze spodowoduje skłonność podatników do ich wykorzystywania niezgodnie z ich istotą i przeznaczeniem [Gołdyn 1996, s. 170].

Do przeciwnych wniosków doszli Schneider i Neck, którzy przeprowadzili badania po reformie systemu podatkowego w Austrii w 1989 roku. Zgodnie z wynikami ich badań uproszczenie systemu podatkowego, poprzez likwidację zwolnień i ulg, doprowadziło do wzrostu oporu podatkowego [ Schneider F., Neck. R. 1993, s. 344 i n.].

Kolejnym negatywnym czynnikiem zaburzającym poziom sprawiedliwości proceduralnej jest problem korupcji w administracii skarbowej. Korupcja wywołuje zmniejszenie legitymacji psychologicznej władzy oraz powoduje zaburzenie funkcjonowania aparatu skarbowego.

Złamanie zasad sprawiedliwości wymiennej wywołuje konieczność doprowadzenia do stanu prawidłowego. Rzetelni podatnicy będą oczekiwać ukarania sprawców naruszenia przepisów podatkowych, a brak kary mogą odczuwać, jako niesprawiedliwość systemu. Duże znaczenie ma nieuchronność kary. Prawdopodobieństwo wykrycia i wysokość kary wpływa na rachunek podatnika, dokonującego kaltulacji oplacalności uchylania się od opodatkowania. Jeżeli osoby naruszające prawo podatkowe, będą unikały odpowiedzialności, rzetelni podatnicy zaczną postrzegać system jako niesprawiedliwy i będą bardziej skłonni do oszustw podatkowych.

Ostatnim czynnikiem społecznych przyczyn unikania opodatkowania jest występowanie w społeczeństwie różnego rodzaju przekonań o powszechności różnych zjawisk, czyli tzw. mentalność podatkowa. Potocznie uważa się, że zjawisko ukrywania dochodów występuje często i powszechnie [ McIntosh R., Veal J. 2001, s. 95]. Jeżeli podatnicy sa przekonani, że inni podatnicy znajdujący się w takiej samej sytaucji jak oni, ukrywają dochody, będą bardziej skłonni do podejmowania działań polegających na uchylaniu się od opodatkowania. W 2003 roku Trivendi i inni badacze przeprowadzili eksperyment, który udowodnił, że posiadane przez podatników informacje o uchylaniu się innych podatników od opodatkowania w znaczny sposób wpływało na dyscyplinę podatkową, obniżając ją. Natomiast informacja o zdyscyplinowaniu innych podatników w niewielkim stopniu wpływała na zachowanie się badanych [Trivendi V.U., Shehada M., Lynn B., 2003].

4.   Demograficzne przyczyny uchylania się od opodatkowania

Do czynników demograficznych unikania lub uchylania się od opodatkowania R. Sowiński zaliczył: wiek, rozwój moralny i zachowania prospołeczne, płeć, wykształcenie i znajomość prawa podatkowego, religijność i pozostałe czynniki [Sowiński 2009, s. 133 i n.].

Młodzi podatnicy są po pierwsze bardziej skłonni do uchylania się od opodatkowania, a po drugie łagodniej oceniają postępowanie innych podatników uchylających się od opodatkowania. Do takiego rodzaju wniosków prowadzą liczne badania nad motywami uchylania się od opodatkowania. Pytania dotyczące wieku, płci czy wykształenia są standardowym składnikiem każdych badań empirycznych czy też sondażowych. Co jest powodem takiego stanu rzeczy? Wydaje się, że odpowiedzią może być większa skłonność ludzi młodych do podejmowania szeroko rozumianych zachowań ryzykownych. Drugim takim czynnikiem może być z reguły niższy status materialny osób młodych. Ponadto wpływ na ten fakt ma na pewno poziom rozwoju moralnego zmieniającego się z wiekiem.

Postawa podatnika wobec obowiązków podatkowych nierozerwalnie wiąże się z poziomem jego rozwoju moralnego. Teorią obrazującą to zagadnienie jest model moralnej kalkulacji (moral reasoning) rozwinięty w latach 60. XX wieku [Trivendi V.U., Shehada M., Lynn B. 2003, s. 177]. Model dzieli rozwój moralny człowieka na trzy fazy, które następują po sobie wraz z wiekiem człowieka. Są to: faza prekonwencjonalna, faza konwencjonalna i faza postkonwencjonalna. W fazie prekonwencjonalnej model wyróżnia dwa etapy. W pierwszym etapie motywacja do podejmowania decyzji moralnych wynika ze strachu przed karą, w drugim – z własnego interesu np. zaspokojenia własnych potrzeb. W fazie konwencjonalnej również występują dwa etapy. W pierwszym etapie na podejmowanie decyzji o charakterze moralnym wpływ ma grupa społeczna – jednostka stara się zadowolić lub pomóc innym. W drugim etapie podejmowanie decyzji o podłożu moralnym jest dokonywane w celu wypełnienia norm społecznych, religijnych i prawnych. W pierwszym etapie fazy postkonwencjonalnej jednostka podejmuje decyzje, kierując się poczuciem sprawiedliwości, w drugim – zasadami etyki wyznawanymi przez jednostkę. Zatem, skoro w przypadku uchylania się od opodatkowania, jednostka dokonuje wyboru moralnego pomiędzy interesem własnym a ogółu, to należy się spodziewać, zgodnie z opisanym powyżej modelem moralnej kalkulacji, że im wyższy będzie etap rozwoju moralności jednostki, tym skłonność do unikania opodatkowania będzie malała.

Postawy wobec obowiązków podatkowych zależą również od płci podatnika. Na tą zależność wskazują wyniki badań, które potwierdzają również, że kobiety przykładają wiekszą niż mężczyźni wagę do etyki w interesach i są bardziej krytyczne w ocenie różnorodnych sytuacji, niekoniecznie dotyczących kwestii wypełniania obowiązków podatkowych. McIntosh i Veal przeprowadzili badania, które wykazały, że mężczyźni są zdecydowanie bardziej tolerancyjni w ocenie zachowań podatników unikających opodatkowania niż kobiety [ McIntosh R.A., Veal J.2001, s. 85]. Odpowiedzią na pytanie dotyczące przyczyn takiego stanu rzeczy, może być wpływ, jaki wywiera sposób przyswajania wiedzy podatkowej przez kobiety i mężczyzn. Ponadto w badaniach przeprowadzonych przez Chunga i Trivendiego wykazano, że kobiety są podatne na przyjazną perswazję i poprawiają dyscyplinę podatkową już w momencie jedynie zaprezentowania argumentów, przemawiąjących za płaceniem podatków [Chung J.G., Trivedi V.U. 2003, s. 133].

Wpływ kolejnej zmiennej – wykształcenia i znajomości prawa podatkowego na poziom dyscyplicy podatkowej jest dwojaki. Wykształcenie ma generalnie negatywny wpływ na poziom dyscypliny podatkowej. Nie do końca poznano przyczyny tej relacji. Osiągnięcie pewnego poziomu wykształcenia jest związane z innymi zmiennymi (płeć, wiek, rozwój moralny skłonność do ryzyka, poziom dochodów), których wpływ w połączeniu z wykształceniu daje negatywną korelację. Badania przeprowadzone przez Masona i Calvin wykazały, że w ocenie osób lepiej wykształconych prawdopodobieństwo wykrycia oszustwa jest niższe, niż w ocenie osób gorzej wykształconych [Mason R., Calvin L.D. 1978, s. 73].

W przeciwieństwie do poziomu ogólnego wykształcenia, znajomość prawa podatkowego wpływa pozytywnie na dyscyplinę podatkową. W badaniach przeprowadzonych przez Eriksena i Fallana skonfrontowano postawy dwóch grup studentów studiujących marketing i prawo podatkowe przed podjęciem studiów i po ich zakończeniu [Fallan L., Gender 1999, s. 173]. Badania wykazały, że postawa studentów studiujących marketing nie uległa zmianie, natomiast studenci studiujący prawo podatkowe i rachunkowość poprawili swoje nastawienie do systemu podatkowego i krytyczniej oceniali podatników uchylających się od opodatkowania, niż przed podjęciem studiów. Zauważono również, że kobiety w większym stopniu zwiększyły swoją dyscyplinę podatkową.

Istniejące skromne badania nad problemem wpływu religijności na ich postawy wobec obowiązków podatkowych, potwierdzają jednak występowanie takiej zależności. Główne religie świata (chrześcijaństwo, islam, buddyzm i hinduizm) traktują nakaz płacenia danin Państwu, jako nakaz moralny. Z badań wynika, że religijność jest pozytywnie skorelowana z dyscypliną podatkową. Hirschi i Stark, badając wpływ religijności na wypełnianie przez jednostkę obowiązów publicznych, stwierdzili, że nakazy religijne popierają postępowania właściwe, obiecując zbawienie i odpuszczenie grzechów, natomast postępowania niewłaściwe rozpatrują w kategoriach grzechu i kary [Hirschi T., Stark R. 1969, a także Stark R.,Doyle D., Kent L., Hirschi T., Godfredeson M. 1980, s. 43]. Obywatele uczestniczący często w praktykach religijnych popełniają znacznie mniej przestępstw [Stack S., Kposowa A. 2006, s. 325]. Badania przeprowadzono w ramach światowego sondażu wartości na grupie 46 tysięcy respondentów z 36 państw. Do oceny poziomu religijności przyjęto częstość wypełniania praktyk religijnych oraz autoocenę respondentów jako osoby religijnej lub nie.

Oprócz omówionych powyżej czynników w literaturze wskazuje się również na inne czynniki mogące mieć wpływ na postawy podatników.

Interesującą zmienną jest status małżeński. J. Slemrod potwierdził na podstawie badań 23 111 podatników, że osoby stanu wolnego rzadziej uchylają się od opodatkowania niż osoby znajdujące się w związku małżeńskim. Innym czynnikiem wskazywanym w literaturze jest przyzwyczajenie. Podatnik, który raz uchylił się od opodatkowania, jest bardziej skłonny do powielania swoich działań, niż podatnik, który nigdy wcześniej nie stronił od obowiązku podatkowego. Czynnik ten ma bardzo duże znaczenie dla polityki podatkowej państwa. Gdyż, jeżeli podatnik raz podejmie decyzję o uchylaniu się od opodatkowania, to może dalej powielać swoje działania, pomimo obniżenia obciążeń podatkowych. Dlatego każde nawet krótkotrwałe podniesienie obciążeń podatkowych powinno być dogłębnie przeanalizowane.

Na poziom dyscypliny podatkowej wpływ ma również np. trudna sytuacja materialna podatnika, niemożność legalnego podjęcia pracy lub ograniczenia dotyczące możliwości podejmowania pracy zawodowej przez emerytów. Nie bez znaczenia pozostaje również rodzaj systemu poboru zaliczki na podatek. Jeżeli pobór podatku nie następuje za pośrednictwem płatnika, to możliwości uchylania się od opodatkowania rosną.

5.   Podsumowanie

Kończąc umawianie czynników wpływających na zjawisko uchylania się od opodatkowania, należałoby zwrócić uwagę na parę istotnych kwestii. Po pierwsze wyniki badań nie zawsze są zgodne z rzeczywistym stanem świadomości podatników. W przypadku badań sondażowych na rodzaj udzielanej odpowiedzi wpływ na np. sposób sformułowania pytania. Ponadto wiele odpowiedzi może wynikać po prostu z niezrozumienia pytania, istoty problemu, którego sondaż dotyczy, lub po prostu z nieszczerości respondentów.

Pomimo to należy stwierdzić, że badania nad zjawiskami uchylania się od opodatkowania są bardzo istotne z punktu widzenia kształtowania polityki podatkowej państwa. Zwłaszcza w kontekście tworzenia metod zapobiegania i ograniczania tych zjawisk. Trudno zwalczać zjawisko bez poznania przyczyn jego występowania.

 

LITERATURA

Chung J.G., Trivedi V.U., The Effect of Friendly Persuasion and Gender on Tax Compliance Behavior, “Journal of Business Ethics” 2003/47/2, s. 133.

Fallan L., Gender, Exposure to Tax Knowledge, and Attitudes Towards Taxation: An Experimental Approach, “Jounal of Business Ethics” 1999/18, s. 173.

Gołdyn A., Przyczyny ucieczki przed podatkiem, „Monitor podatkowy” 1996/6, s. 170;

Gaudemet P.M., Finanse publiczne, Warszawa 1991.

Hirschi T., Stark R., Hellfire and Delinguency, “Social Problems”, jesień 1969/17/2.

Karwat P., Obejście prawa podatkowego, Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 2003, s. 48.

Kent L., Hirschi T., Godfredeson M., Rediscovering moral communities: church membership & crime, “Crime Theory & Research” 1980, s. 43.

Mason R., Calvin L.D., A study of Admitted Income Tax Evasion, “Law and Society” 1978/13, s. 73.

McIntosh R., Veal J.A., Tax Evasion and New Zealander’s Attitudes Towards It, “New Zealand and Journal of Taxation Law and Policy” 2001/6, s. 95.

Stack S., Kposowa A., The Effect of Religiosity on Tax Fraud Acceptability: A Cross-National Analysis, “Journal for the Scientific Study of Religion” 2006/3, s. 325.

Schneider F., Neck R., The development of the shadow economy under changing tax systems and structures, “Finanzarchiv” 1993/50, s. 344 i n.

Sowiński R., Uchylanie się od opodatkowania, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2009.

Trivendi V.U., Shehada M., Lynn B., Impact of Personal and Situational Factors on Taxpayer Compliance – An Experimental Analysis, “Journal of Business Ethics” 2003/47.